Ethereum nedir?

Bitcoin, birbirini tanımayan tarafların merkezî bir kayıt tutucu olmadan tek bir işlem sıralaması üzerinde anlaşmasını sağladı. Çözdüğü problem bilinçli olarak dar tutuldu: kimin kime ne kadar gönderdiği. Bitcoin’in betik dili sınırlı sayıda komut tanır, döngü içermez ve işlemler arasında kalıcı durum taşımaz. Bu bir eksiklik değil, saldırı yüzeyini küçük tutmak için verilmiş bir tasarım kararıdır. Ancak sonucu şudur: defter yalnızca bakiye tutabilir, koşul tutamaz. “Şu tarihte, şu şart gerçekleşirse şu ödeme yapılsın” cümlesini deftere yazmanın yolu yoktur.

Ethereum’un çıkış noktası bu boşluktur. 2014’te yayımlanan tasarım metni, zincirin üzerine genel amaçlı bir hesaplama katmanı koymayı önerir. Programlanabilir sözleşme şu demektir: kod, işlem gibi zincire yüklenir, ağdaki her düğüm o kodu aynı girdilerle çalıştırır ve aynı sonuca varır. Kod bir kez yerleştikten sonra yazarı dahil kimse onu tek taraflı değiştiremez, durdurulması da yine kodun kendi kurallarına bağlıdır. Emanet hesabı, teminatlı borç verme, token ihracı, oylama gibi işler böylece ayrı bir kurumun defterine değil, herkesin doğrulayabildiği ortak bir deftere taşınır.

Bu yaklaşımın çözdüğü asıl ihtiyaç birlikte çalışabilirliktir. Ethereum öncesinde her yeni finansal işlev için ayrı bir zincir kurmak gerekiyordu ve o zincirler birbirini göremiyordu. Ethereum tek bir yürütme ortamı sunar: aynı defterdeki iki sözleşme birbirini doğrudan çağırabilir, biri diğerinin çıktısını girdi olarak kullanabilir. Bedeli de aynı yerden doğar. Herkes aynı hesaplamayı tekrarladığı için hesaplama pahalıdır, defterin durumu (state) sürekli büyür ve kapasite sınırlıdır. Sonraki bölümlerdeki ücret ve ölçek tartışmalarının tamamı bu tercihin faturasıdır.

Bir Ethereum işlemi beş adımdan geçer. Her adımda sorulacak soru aynıdır: burada kime güveniliyor.

1. İşlem imzalanır. Kullanıcı, hedef adresi, tutarı, çağıracağı sözleşme fonksiyonunu, sıra numarasını (nonce) ve ödemeye razı olduğu azami ücreti belirleyip özel anahtarıyla imzalar. Güven: kendi anahtarınıza, cüzdan yazılımınıza ve çoğu kullanıcının farkında olmadığı bir tarafa daha: cüzdanın bağlandığı RPC sağlayıcısı. İmzayı o atamaz, ama işlemi ağa iletmeyi geciktirebilir ve içeriğini herkesten önce görür.

2. İşlem bekleme havuzuna girer. İmzalı işlem düğümler arasında yayılır ve her düğümün kendi havuzunda (mempool) sıra bekler. Güven: kuralları bağımsız uygulayan düğümlere. Buna karşılık havuz herkese açıktır. Sıralama avantajından gelir elde eden taraflar işlemi henüz gerçekleşmeden görür; bu, işlem sırasının seçilmesinden doğan değer (MEV) tartışmasının kaynağıdır.

3. Blok önerilir. Zaman 12 saniyelik slotlara bölünmüştür. Her slotta doğrulayıcılar arasından rastgele biri önerici seçilir. Pratikte önerici bloğu çoğunlukla kendi kurmaz; blok inşa eden uzmanlaşmış taraflardan, aracı bir röle üzerinden hazır blok satın alır. Güven: buradaki güven noktası gerçektir ve sayfanın en zayıf halkasıdır. Blok içeriğini seçen taraf işlemleri sıralayabilir, araya girebilir ve bir işlemi dahil etmeyi geciktirebilir. Yetki, doğrulayıcı sayısına değil, blok inşa eden az sayıda aktöre dağılmıştır.

4. Blok onaylanır. Diğer doğrulayıcılar bloğu gördüklerine dair oy (attestation) yayımlar. 32 slot bir epoch oluşturur; oyların ağırlığı doğrulayıcının stake ettiği ETH miktarıdır. Güven: tek tek doğrulayıcılara değil, yanlış oy verenin stake’inin kesilmesine (slashing). Güvenlik kimliğe değil, kaybedilecek teminata bağlıdır.

5. İşlem kesinleşir. İki ardışık epoch’un oyları biriktiğinde blok kesinleşmiş sayılır. Normal koşullarda bu yaklaşık 13 dakikadır. Kesinleşmiş bir bloğu geri almak, stake edilen toplamın üçte birinin yakılmasını gerektirir. Güven: kimseye. Bitcoin’den yapısal fark burada: Ethereum’da kesinlik olasılıksal olarak artmaz, belirli bir anda ekonomik olarak ilan edilir.

Gas ve ücret. Her işlem, tükettiği hesaplama ve depolama kadar gas harcar. Basit bir transfer sabit ve düşük gas kullanır; karmaşık bir sözleşme çağrısı kat kat fazlasını. Ödenen ücret iki parçadan oluşur. Birincisi taban ücret: protokolün bir önceki bloğun doluluğuna bakarak otomatik hesapladığı, kullanıcının pazarlık edemediği kısımdır ve önericiye gitmez, yakılır. İkincisi bahşiş: kullanıcının önceliğe girmek için gönüllü eklediği kısımdır ve önericiye gider. Kullanıcı bir de azami ücret belirler; taban ücret o tavanın altında kaldığı sürece fark iade edilir. Bu ayrım 2021’de EIP-1559 ile geldi ve amacı ücretleri ucuzlatmak değil, tahmin edilebilir kılmaktı. Rollup’ların zincire yazdığı veri paketleri (blob) ise 2024’ten beri ayrı bir ücret pazarında fiyatlanır; blob talebi ile normal işlem talebi artık birbirini doğrudan pahalılaştırmaz.

Ethereum’un ihraç takvimi yoktur. Bitcoin’de blok ödülü ve toplam tavan koda gömülüdür; Ethereum’da yeni ETH miktarı, o an stake edilmiş toplam miktarın bir fonksiyonudur. Kabaca, toplam ihraç stake edilen miktarın karekökü ile birlikte artar. Bunun iki sonucu vardır. Stake büyüdükçe ağın ödediği toplam tutar artar, ama doğrulayıcı başına düşen getiri azalır. Sabit bir üst sınır olmadığı için “kaç ETH olacak” sorusunun protokol tarafından verilmiş bir cevabı yoktur; cevap katılım oranına bağlıdır.

Arz tarafında dört yapısal değişiklik vardır.

Mekanizma şudur: ihraç doğrulayıcılara ödenir, yakım kullanıcı talebinden gelir. Merge sonrasında ihraç kalemi küçüldü. Dencun sonrasında ise yakım kalemi küçüldü, çünkü kullanıcı etkinliğinin büyük bölümü ana zincirden rollup’lara taşındı ve rollup’ların ödediği blob ücreti, eskiden ödedikleri işlem verisi ücretinin çok altında kaldı. EIP-7918 bu tarafa bir taban koyar: blob maliyeti artık ana zincirin taban ücretinden bağımsız olarak sıfıra yaklaşamaz. Net etkinin hangi yöne baktığı ve “deflasyon” iddiasının ne kadar geçerli olduğu ayrı bir yazının konusudur; burada anlatılan yalnızca mekanizmanın kendisidir.

İstemci yazılımları. Ethereum tek bir yazılım değil, bir şartnamedir; birden çok ekip aynı kuralları farklı dillerde uygular. Bir doğrulayıcı iki istemci çalıştırır: yürütme istemcisi (işlemleri çalıştırır) ve uzlaşma istemcisi (blokları oylar). Kritik eşik %33’tür. Ağın üçte birinden fazlasında çalışan bir uzlaşma istemcisindeki hata, kesinleşmeyi durdurabilir. %66’yı aşan bir istemcideki hata ise yanlış zinciri kesinleştirebilir ve bu geri alınamaz. Ethereum bu riski 2016’da yaşadı: yürütme istemcisi Geth’te bir açık istismar edildi, ağ yalnızca aynı açığı taşımayan alternatif istemciler çalıştığı için ayakta kaldı.

Doğrulayıcılar. Katılım için 32 ETH stake etmek gerekir. Ancak doğrulayıcı sayısı 2025’ten beri merkeziyetsizlik göstergesi olmaktan çıktı: Pectra ile gelen konsolidasyon, aynı operatörün çok sayıda 32 ETH’lik anahtarı tek bir büyük doğrulayıcıda birleştirmesine izin verir. Sayının düşmesi katılımın düştüğü anlamına gelmez, birleştirmenin ilerlediği anlamına gelir. Anlamlı soru kaç doğrulayıcı olduğu değil, kaç bağımsız operatör olduğudur ve bu ikincisi zincir verisinden temiz biçimde okunamaz.

Likit staking sağlayıcıları. 32 ETH’si olmayan ya da düğüm işletmek istemeyen kullanıcı, ETH’sini bir havuza yatırıp karşılığında devredilebilir bir alacak jetonu alır. Bu segment yoğundur. Yoğunlaşmanın sonucu tek bir yönetişim ya da yazılım hatasının stake’in görünür bir bölümünü aynı anda etkileyebilmesidir; sağlayıcının altındaki operatör setinin ne kadar dağıtık olduğu ise sağlayıcıdan sağlayıcıya değişir.

Rollup’lar (L2). Ölçek bilinçli olarak ikinci katmana devredildi. Buradaki merkeziyet sorunu net biçimde ölçülebilir. En büyük rollup’lar işlem sıralamasını tek bir operatörün çalıştırdığı bir sequencer ile yapar. Bu tekil operatör bir arıza noktasıdır ve pratikte arızalanmıştır: Linea Haziran 2024’te, Base Şubat 2025’te durdu. İkinci sorun yönetişimdir. Büyük rollup’lar dolandırıcılık kanıtlarını açık hale getirerek L2Beat sınıflandırmasında Stage 1 seviyesine geldi, ancak Stage 1 hâlâ bir güvenlik konseyinin zinciri durdurabildiği anlamına gelir. Çok sayıda küçük rollup’ta çalışan bir kanıt sistemi bulunmaz; oradaki güven varsayımı tamamen operatördedir.

Borsalar, saklamacılar ve fon ihraççıları. Kullanıcıların önemli bir bölümü ETH’yi doğrudan değil bir platform bakiyesi olarak tutar, bu durumda anahtar kullanıcıda değildir. Ödül dağıtan fon yapılarının stake talebinin yeni ve büyük bir kaynağı haline gelmesi, stake’in kurumsal saklamacılarda toplanma eğilimini artırır.

Stake ve doğrulayıcılar

İki doğrulayıcı sayısı arasındaki 340 binlik fark ağdan çıkış değildir. Pectra sonrası konsolidasyon, aynı stake’i daha az sayıda doğrulayıcı kaydında toplar; iki kaynak farklı tarihlerde ve muhtemelen farklı tanımlarla ölçmüştür. Stake oranı için verilen %28,5 ile %31,98 arasındaki fark da ölçüm tarihi ve dolaşımdaki arz tanımından gelir. Her iki satır da bağımsız doğrulanmadı.

Likit staking dağılımı

Bu tablo dikkatli okunmalıdır. %61,66 ile %24 arasındaki uçurum bir çelişki değil, payda farkıdır: ilki yalnızca likit staking segmentini, ikincisi stake edilmiş tüm ETH’yi bölen sayıdır. Buna karşılık aynı paydayı kullandığı anlaşılan %61,66 ve %47,41 okumaları gerçekten çelişir ve aralarında iki aylık fark vardır. Tablonun tamamı ikincil derlemelere dayanır, bağımsız doğrulanmadı.

İstemci payları ve ihraç

İstemci payları ölçüm değil ankettir. EthStaker verisi ankete katılmayı seçen stake edicilerden gelir ve bu grup, kurumsal operatörlerden farklı davranan bir kesimdir; ağ genelini temsil ettiği varsayılamaz. Geth’i %85 gösteren derleme ise tarihsizdir ve bu sayfada karşılaştırma dışında kullanılmamıştır. Her iki istemci okuması da bağımsız doğrulanmadı. Ayrıca ilk kaynakta 7 günlük ihraç olarak verilen 94.525 ETH rakamı, aynı kaynağın kendi belirttiği %0,83 yıllık orana matematiksel olarak uymadığı için bu sayfaya alınmamıştır.

Son doğrulama: 18.08.2026. Stake, doğrulayıcı ve likit staking rakamları ikincil derlemelerden alınmıştır ve kaynaklar arasında ayrışır; bağımsız doğrulanmamıştır. İstemci payları ölçüm değil anket sonucudur. Blok inşacısı ve röle yoğunlaşması için tarihli birincil kaynak doğrulanamadığından sayı verilmemiştir. Arzın net yönü ve “deflasyon” tartışması bu sayfanın konusu değildir. Bu sayfa yatırım tavsiyesi değildir.