İşlem, blok ve ücret

Belirli aralıklarla kalkan ve kapasitesi sabit bir feribot düşünün. Rıhtımda bekleyen araç sayısı kapasitenin altındaysa geçiş ucuzdur, herkes ilk sefere biner. Bayram sabahı kuyruk kapasitenin üç katına çıktığında ise sıradaki yer için verilen bedel yükselir; daha fazla ödeyen daha erken biner, ödemeyen sonraki seferi bekler. Feribotun büyüklüğü değişmediği için pahalılık gemiyle değil, o anki taleple ilgilidir. Zincir üzerindeki ücretlerin neden bazen kuruşlarla, bazen çok daha yüksek tutarlarla ölçüldüğünü açıklayan mekanizma budur.

• İşlem imzalanır ve yayınlanır. Kullanıcı, gönderen adresi, alıcıyı, miktarı ve varsa çağıracağı akıllı kontrat komutunu içeren talimatı özel anahtarıyla imzalar. Bkz. Cüzdan ve özel anahtar.
• Bekleme havuzuna düşer. İşlem hemen gerçekleşmez; onaylanmamış işlemlerin tutulduğu havuzda (mempool) sıraya girer. Blok üretme sırası kimdeyse, genellikle ücreti yüksek işlemleri önceliklendirerek bloğu doldurur.
• Blok alanı sınırlıdır. Her bloğun taşıyabileceği hesaplama ve veri miktarı üst sınırlıdır. Ethereum’da bu sınır “gas” birimiyle ölçülür: basit bir transfer az gas tüketir, karmaşık bir kontrat çağrısı çok daha fazlasını.
• Ücret iki parçadan oluşur. Ethereum’da EIP-1559 sonrası ödenen tutar, ağın doluluğuna göre otomatik ayarlanan taban ücret ile kullanıcının isteğe bağlı eklediği öncelik ücretinin toplamıdır. Taban ücret yakılır, öncelik ücreti bloğu üreten tarafa gider. Bir önceki blok doluysa taban ücret yükselir, boşsa düşer.
• Onay bir kerelik değil, birikimlidir. İşlem bloğa girdiğinde bir onay almış olur. Üzerine eklenen her blok, o işlemin geri alınmasını daha da zorlaştırır. Bu yüzden yüksek tutarlı transferlerde birkaç blok beklemek yerleşik bir pratiktir.

Ücret, ağın spam’e karşı savunması ve güvenlik bütçesinin bir parçasıdır. Sıfır maliyetli bir işlem sisteminde herkesin sonsuz işlem göndermesini engelleyecek bir şey kalmaz; ücret, blok alanını fiyatlandırarak bu alanın gerçekten ihtiyacı olana gitmesini sağlar. Aynı zamanda blok üretenlere yapılan ödemenin kaynağıdır. Bkz. Doğrulayıcı ve uzlaşma.

GDV’nin baktığı yerden işlem maliyeti, bir kullanım alanının gerçekten mümkün olup olmadığını belirleyen eşiktir. Yüz binlerce dolarlık bir tahvil transferinde birkaç dolarlık ücret önemsizdir. Buna karşılık makinelerin birbirine saatlik olarak mikro ödeme yaptığı bir DePIN senaryosunda veya küçük tutarlı gelir dağıtımlarında aynı ücret modeli baştan anlamsızdır. Ethereum’da 2024’te devreye giren EIP-4844 ile ikinci katman ağların veri maliyetinin düşürülmesi, tam olarak bu eşiği aşağı çekme çabasıdır. Bir proje incelenirken sorulacak somut soru şudur: bu iş modelinin işlem başına maliyeti, ürettiği değerin yanında anlamlı mı. Cevap hayırsa mimarinin geri kalanı ikinci plandadır.